Leśne wędrówki

Dzieciaki budują znów książkowe wieże i domki; zakładają domową księgarnię; ściągają pojedyncze egzemplarze z półek i tworzą z nich tajemne kręgi i trasy, a przez pokój przefrunie tylko czasem jakiś liść, wyrwana kartka, przeturla się żołądź. Widać czas jesieni jest u nas nierozerwalnie związany z lekturą. Wyciągamy więc ze skrzyni i z regałów solidną porcję książek o przyrodzie i zatapiamy się w naszym powszednim dniu.

Przedstawiamy Leśne wędrówki Marii Dunin-Wąsowiczowej (Nasza Księgarnia 1968, wyd.II). Brzmi zachęcająco i tak wygląda, bowiem wchodzi w skład Książeczek z Misiowej Półeczki. Jednak tym razem syn jest rozczarowany, że nie możemy popracować zgodnie z "koncepcją wędrowania". Zostaje nam końcowy "egzamin" ze znajomości treści.

W momencie kiedy Kacperek zabawiał się w doświetlanie nocnego lasu Hanny Czajkowskiej za pomocą migającego światełka odblaskowego, pomyślałam, że szkoda byłoby tak zostawić te piękne ilustracje z niczym. Głębi woskowanej zieleni igieł, którą odkryła przed nami ilustratorka, czerwieni owocu odcinającej się od ciemnych pni drzew, plamek liści migocących taką jasnością, że aż kręci się w głowie i tych sowich oczu, które świecą jak dwie małe latarenki, a które możemy sobie wyobrazić w dalszej projekcji  -  obok tego wszystkiego nie można przejść obojętnie.

Taki obraz można mieć stale przed oczami, a najlepiej gdzieś na pustej ścianie, by móc zawsze na niego spojrzeć. A najlepiej, przenieść las Czajkowskiej w tych wielu tonacjach prosto do wnętrza domu.

Skoro w danym momencie nie możemy odbyć leśnej wędrówki, zaprośmy las do nas!

Tak zrodził się pomysł w mig podchwycony na wykonanie leśnego domku.

Tekturowe ściany - podstawowy materiał - ozdobiliśmy motywami przeniesionymi prosto z lasu: liśćmi, gałązkami, pniami, porożami i kwiatami. Aranżacja wnętrza w stylu "eko" wciąż na topie, dlatego posiłkowaliśmy się wycinkami z gazet, odnalezionymi w archiwalnych numerach (m.in. artykuł Lekcja przyrody w nr 5/2011 "Domu z pomysłem"; katalog IKEA - tam odsyłamy po autorów projektów).
Opowiedzieliśmy sobie które motywy kojarzą się z przyrodą, jak można je wykorzystać w domach. Kacper zaprojektował samodzielnie drewniany fotel z deseczek, wieszak na ubrania z gałązki, stół z kocka czy wannę z kory.

Leśny domek szybko został zasiedlony przez zwierzęta skore do zabawy i ucztowania, a ilustracje z książeczki okazały się doskonałą fototapetą;) Kacperkowe i Lidkowe układanki trwały parę dni.

W lesie

Zdaje się, że trochę zapomniana, propagatorka wiedzy przyrodniczej wśród dzieci w latach 50-60-tych, autorka wielu książek dla dzieci i słuchowisk radiowych, Hanna Zdzitowiecka, zniewoliła nas swą pozycją  

W lesie (Nasza Księgarnia 1957, wyd II, rozszerzone). To druga, po Nad wodą, pozycja popularyzująca ojczystą przyrodę, w prostym, przystępnym stylu. 

Potraktowaliśmy tę książkę nie jako podręcznik, który należy 'przerobić' jednym tchem, ale jako inspirację i motywację do poznawania natury, wertowaliśmy kartki w poszukiwaniu rzeczy znanych i nowych, zgłębiliśmy mnóstwo niezwykłych ciekawostek.

Krótkie opowieści o zwierzętach osnute są na kanwie wydarzeń rozgrywających się z udziałem dwojga dzieci. Joasia i Krzyś są badaczami leśnej przyrody, edukują siebie nawzajem, a z ich rozmów mały czytelnik poznaje nazwy gatunków ptaków, owadów czy grzybów i drzew. Dialogi skonstruowane są jako entuzjastyczne wykrzyknienia oraz pełne ciekawości zapytania o obyczaje i tryb życia leśnych stworzeń. Podglądanie mrówek, głuszca, dudka to dla dzieci dobra zabawa. Chętnie podejmują się współpracy z leśniczym, opiekują się małą sówką, zbierają jagody latem a zimą obserwują tropy zwierząt i dokarmiają zwierzęta. Może współcześnie taka postawa wydaje się nieco zinfantylizowana, jednak pewne jest, że w XXI wieku jesteśmy co raz dalej od obcowania z naturą. Lektura książeczki razem z dziećmi stanowi jeden ze sposobów na to, aby przywrócić tego pierwotnego ducha, którego wszczepiali nam za pośrednictwem piśmiennictwa, autentyczni znawcy i miłośnicy przyrody.

Miłość do lasu Zdzitowiecka przekuła na formę literacką często także animizując zwierzęta, które samodzielnie snują swoje opowieści. 

"Ileż to pięknych bajek można sobie ułożyć jadąc przez zaśnieżony las!" - myśli Joasia. Las wciąż bywa nieodkrytą zagadką, miejscem pełnych tajemniczych przygód i doznań, inspiracją.

Dzięki temu specyficznemu przewodnikowi po świecie leśnej fory i fauny staliśmy się uważnymi obserwatorami najbliższych okolic, zdecydowanie wzbogaciliśmy nasz zasób pojęć związanych z leśnym życiem. Odkryliśmy także  bogate w szczegóły, o niezwykłych barwach, ilustracje Stefana Styczyńskiego:

 

Mamy to szczęście, że w lesie możemy bywać często. A jeśli akurat nie, to spacerujemy zazwyczaj pobliską trasą, przy której umiejscowiono specjalne tablice edukacyjne. Dzieci je uwielbiają. Możemy z nich dowidzieć się jak długo "żyją" śmieci, poznawać gatunki leśnych roślin, dotykać korę drzew i sprawdzać czym się różnią pnie.

Innym znów razem wyruszamy na leśny spacer, wyposażani zawczasu w koszyczki na 'skarby', bo wiadomo, że dzieciaki i tym razem coś przemycą w kieszeniach;)

A las oferuje wiele. Nie trzeba się rozpisywać zbytnio na ten temat. Na ściśle usystematyzowaną wiedzę przyjdzie jeszcze czas. Maluchy obserwują okolice, ja patrzę na nie. Spoglądam jak zadzierają głowy do góry, obejmują pnie drzew, głaskają mech, taszczą największe patole i rysują coś na piaszczystym leśnym dukcie. Dokonują własnych odkryć. Chłoną las całymi sobą - a w domu wyznają nieoczekiwanie: "Lubię chodzić do lasu!". A ja lubię to słyszeć:)

Kacper ponadto założył własny "Przyrodnik", który pomaga mu przechowywać swoje 'skarby' w jednym miejscu. Na tekturki przykleja intrygujące go piórka, zasuszone kwiaty i inne pamiątki, albo po prostu wkłada je do foliowych koszulek. Pomagam mu je opisywać.

Znalezione w różnych zaskakujących miejscach: w lesie, na podwórku u babci, na ulicy podczas nocnego spaceru czy w naszym ogrodzie - jedne okazy obserwujemy i zostawiamy, inne zbieramy z uwagą.

 

Pięciu braci z grochowego strączka

                                                     Nasza Księgarnia 1962, wyd. I

Dziś, za sprawą kolejnej zapomnianej lektury, porzucamy sobie trochę grochem lub pożonglujemy słowami, przypomnimy stare polskie przysłowia i samodzielnie wyhodujemy ogrodowe roślinki - bacznie obserwując ów proces. Będziemy dotykać, słuchać i patrzeć co mają nam do opowiedzenia niepozorne ziarenka.  Zapraszamy!

Z tą naszą znajomością języka polskiego różnie jest, czasem używamy jeszcze rozmaitych związków frazeologicznych lub powiedzonek, jednak nie zawsze jesteśmy pewni właściwego ich kontekstu sytuacyjnego. Dlatego, tak na wszelki wypadek, troszkę przepraszająco, dodajemy małe słówko "przysłowiowy (-e, -a)". Czujemy się wówczas usprawiedliwieni w razie, gdyby zwrot okazał się nietrafny lub brzmiał za bardzo staroświecko. Weźmy dla przykładu taki groszek, który będzie bohaterem zaprezentowanej książeczki. Straszna pokraka językowa wychodzi nam, kiedy chcemy rzucać przysłowiowym grochem o, jeszcze przysłowiową ścianę.... Sami rozumiecie.

Autorzy publikacji Pięciu braci z grochowego strączka: Anna Bańkowska i Kazimierz Greb zechcieli uczulić ówczesną młodzież na celowość zastosowania zwrotów językowych ze słówkiem 'groch'. To także lekcja etymologii i przyrody zarazem.

Historia rozpoczyna się kłótnią rodzeństwa, którą pewna kreatywna mama potrafi ukierunkować na twórcze działania dzieci. Ogłasza więc konkurs na zapisywanie wszystkich znanych przysłów, wierszy i powiedzonek o jarzynach i owocach stanowiących posiłek danego dnia. Na pierwszy ogień idzie marchewka z groszkiem (kto musiał żywić się tym daniem na szkolnej czy internackiej stołówce, ten od razu ma ochotę odrzucić książkę do kąta - ale spokojnie, ja przebrnęłam przez nią, nawet pomimo równie znienawidzonej posadzki w zielono-pomarańczową kratkę;)

Dorotka i Krzyś jednak marchewkę z groszkiem lubią, a co więcej są ciekawi jak kiełkuje ziarenko groszku i co dzieje się z nim pod ziemią.

                                                             ilustracje: Juliusz Makowski

Swoją wiedzę czerpią z kilku źródeł: od wiejskiej gospodyni, a także czytują "Płomyka". Chłopiec wpada na pomysł, aby obserwować rozwijającą się roślinkę za pomocą klatek filmowych, a mama zachęca dzieci do ułożenia ilustrowanego scenariusza do filmu pod tytułem "Tajemnice ziarnka grochu".

Karty książki zamieniają się więc w swoistą taśmę filmową, na której pokazano kolejne etapy uprawy grochu, cykl rozwojowy a także zastosowanie warzywa. Tajemnicze procesy zostają wyłożone przystępnym językiem, pełnym opisowych porównań i onomatopei. Roślinka przecież żyje - można ją nie tylko zobaczyć w pełnej okazałości, jak zmienia się każdego dnia, ale i niemal usłyszeć jak pęka dojrzały strąk i wysypują się z niego groszkowi bracia... Każdy z nich przeżywa w dodatku, inną, pasjonującą przygodę.

Ostatnie, najładniejsze, ziarno trafia do Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, gdzie jest poddawane specjalistycznym badaniom i może stanowić materiał do wysiewu w kolejnym sezonie wegetacyjnym.

Czytając tę książeczkę aż chciało się wprowadzić jej treści w czyn. Udało się zainteresować naszą "młodzież" kilkoma formami aktywności z grochem w roli głównej.

1. Starszy z zapałem zabrał się za hodowanie roślinki w warunkach domowych. Dla porównania wzięliśmy również ziarenko fasolki wielokwiatowej i szparagowej. Kacper umieścił je w słoiczkach wypełnionych wacikami kosmetycznymi, delikatnie podlał i uważnie obserwował każdego dnia. Całe doświadczenie sprawiło mu wyraźną frajdę - nawet jego parudniowa nieobecność w domu nie zgasiła zainteresowania losem roślinek. Sprawdzał ile urosły, czy mają wodę i słońce, nieustannie porównywał i podziwiał wyrastające korzonki i liście. Ja jedynie dokumentowałam jego spostrzeżenia;)

(eksperyment z fasolą znaleźliśmy dokładnie opisany w książce z cyklu Moja pierwsza książka. Przyroda Angeli Wilkes, Polska Oficyna Wydawnicza "BGW" 1990)
 

Jak widać, fasola szparagowa nam nie wykiełkowała. Sprawdzaliśmy także co dzieje się z ziarenkami jeśli namoczymy je długo w wodzie, jak marszczy się im skórka i pęcznieją nasionka.

2. Rozmowom o grochu towarzyszyła też zabawa uruchamiająca zmysł wzroku, słuchu i dotyku - dla najmłodszych.
Lidka wrzucała ziarenka przez lejek do małego plastikowego słoiczka, do którego schowałyśmy małe przedmioty. Po całkowitym ich zasypaniu i zakręceniu pojemnika potrząsała nim w poszukiwaniu danej rzeczy. Kaja z kolei szeleściła i rzucała poduszeczkami sensorycznymi z różnymi ziarnkami.